उन्हाळी सोयाबीन बिजोत्पादन तंत्रज्ञान

सोयाबीन हे महाराष्ट्रातील प्रमुख तेलबिया पिक म्हणून प्रसिद्धी पावले

 असून या पिकाने ग्रामीण अर्थव्यवस्थेतमध्ये  क्रांती करून शेतकऱ्यांच्या आर्थिक व सामाजिक स्तरात सुधारणा केली आहे. गेल्या दोन दशकात या पिकाने क्षेत्र आणि उत्पादनात फार मोठी मजल मारलेली आहे. वर्ष १९-२० मध्ये महाराष्ट्रामध्ये जवळपास ३७लाख हेक्टर क्षेत्रावर सोयाबीनची लागवड करण्यात आली होती व ३९ लाख मेट्रिक टनउत्पादन झाले आहे. 

                                       खरीप २०२० च्या हंगामामध्ये ऑक्टोबर व नोव्हेंबरमध्ये सोयाबीन काढणीच्या वेळेस मोठ्या प्रमाणावर पाउस झाला त्यामुळे शारीरिक पक्वतेच्या अवस्थेत बियाणे भिजले. हेच बियाणे जर येत्या खरीप २०२१ च्या हंगामामध्ये पेरणीसाठी वापरल्यास उगवणशक्ती कमी होण्याची शक्यता आहे. त्यामुळे शेतकरी बांधवानी स्वतःसाठी उन्हाळी सोयाबीनचे बिजोत्पादन घेवून पुढील हंगामाकरिता घरच्याघरी दर्जेदार बिजोत्पादन निर्मित्ती करावी. त्या करिता खालील सुधारित तंत्रज्ञानाचा अवलंब करावा.

उन्हाळी सोयाबीन बीजोत्पादनासाठी आवश्यक बाबी

जमीन :

•  सोयाबीन लागवडीसाठी मध्यम ते भारी जमीन आवश्यक आहे. 
• अत्यंत हलक्या जमिनीत सोयाबीनचे अपेक्षित उत्पादन येत नाही. 
• जास्त आल्मयुक्त, क्षारयुक्त तथा रेताड जमिनीत सोयाबीनचे पिक घेवू नये. 
• जमिनीत सेंद्रिय कर्बाची मात्रा चांगल्या प्रमाणात असली पाहिजे.

हवामान :

•  सोयाबीन पिक हे सूर्यप्रकाशास संवेदनशील आहे. 
• सोयाबीन पिकासाठी समशीतोष्ण हवामान अनुकूल असते.
• त्यामुळे उन्हाळी हंगामामध्ये पिकाची कायिक वाढीची अवस्था थोडीफार लांबण्याची शक्यता असते. 
• सोयाबीन पिक २२ ते ३० अंश सेल्सिअस तापमानात चांगले येते. परंतु कमाल तापमान ३५ अंश सेल्सिअस पेक्षा जास्त झाले तर फुले व शेंगा गळतात, शेंगांची योग्य वाढ होत नाही व दाण्याचा आकार कमी होतो.

 पेरणीसाठी वाण :

 वसंतराव नाईक मराठवाडा कृषी विद्यापीठ परभणीने विकसित केलेल्या 

1. एमएयुएस ७१
2. एमएयुएस १५८
3. एमएयुएस ६१२  

                              किंवा

महात्मा फुले कृषी विद्यापीठ, राहुरीने विकसित केलेल्या 

1. केडीस ७२६
2. केडीस ७५३ 

                            किंवा

जवाहरलाल नेहरू कृषी विश्वविद्यालय, जबलपूर ने विकसित केलेल्या 

1. जेएस ३३५
2. जेएस ९३-०५
3. जेएस २०-२९
4. जेएस २०-६९
5. जेएस २०-११६

 वरील वाण जर शेतकरी बंधूनी खरीप २०२० मध्ये पेरलेले असतील व त्या बियाण्याची उगवणशक्ती ७० % किंवा त्यापेक्षा चांगली असेल तर घरचे बियाणे स्वच्छ करून बीज प्रक्रिया करून पेरणी करावी.

जमिनीची पूर्व मशागत : 

खरीप हंगामातील पिकाच्या काढणीनंतर नांगरणी करून विरुद्ध दिशेने मोगडणी करावी व नंतर पाटा मारून जमीन समतोल करावी.

बीजप्रक्रिया :

• सोयाबीनवर विविध रोग येतात व त्यामुळे सोयाबीनचे मोठ्या प्रमाणात नुकसान होते.
•  रोग आल्यानंतर बुरशीनाशकाची फवारणी घेण्यापेक्षा पेरानीपुर्वीच बीज प्रक्रिया केल्यास रोगाचे व्यवस्थापन व्यवस्थितरीत्या होते. 

• सोयाबीन बियाण्यास पेरणीपूर्वीच मिश्र उत्पदान खालील घटकांची बीजप्रक्रिया करावी.

1. कार्बोक्झीन ३७.५ % + थायरम ३७.५ % ची ( व्यापारी नाव - व्हीटावक्स पॉवर ) ३ग्रम प्रती कि.ग्र बिज प्रक्रिया करावी. ( या बिजप्रक्रीयेमुळे सोयाबीनचे कॉलर रॉट, चारकोल रॉट व रोपावस्थेतील इतर रोगांपासून संरक्षण होते. या शिवाय बीजप्रक्रियेसाठी ) 

                                                    किंवा

          ट्रायकोडर्मा व्हिरिडी (८-१०ग्रम/कि.ग्र बियाणे ) चा वापर सुध्दा करावा. 

                  या बुरशी नाशकांच्या बीज प्रक्रीयेनंतर बियाण्यास 

• रायझोबिम जिवाणू खत (ब्रेडी रायझोबिम ) + स्फुरद विरघळणारे जिवाणू खताची (पीएसबी) २५० ग्रम प्रती १० कि.ग्र

 किंवा 

• १०० मिली/१०कि.ग्र (द्रवरूप असेल तर ) याची बीजप्रक्रिया करावी.

पेरणीची वेळ  :

•  उन्हाळी हंगामी सोयाबीनच्या बिजोत्पादनाकरिता डिसेंबरचा शेवटचा आठवडा ते जानेवारीच्या पहिल्या पंधरवाड्या पर्यंत पिकाची पेरणी करावी. 
• जर पेरणीस उशीर झाला तर पिक फुलोऱ्यात असतांना व दाणे भरण्याच्या अवस्थेत असतांना म्हणजेच मार्च व एप्रिल महिन्यात जास्त तापमानामुळे फुले व शेंगा गळ होते व दाण्याचा आकार लहान होतो. 
• त्यामुळे उत्पादनात मोठ्या प्रमाणात घट होऊ शकते. 
• जर डिसेंबरबरच्या शेवटच्या आठवड्यात  किमान तापमान १० अंश सेल्सिअसच्या खाली गेले असेल तर पेरणी थोडी लांबवून तापमान साधारण १५ अंश झाल्यास पेरणी करावी. 
• कमी तापमानात पेरणी केल्यास उगवणीसाठी १० ते १२ दिवस लागतात.

लागवडीचे अंतर व पद्धत : 

• सोयाबीनची पेरणी ४५ * ५ सें.मी अंतरावर ब २.५ ते ३.० सें.मी खोलीवर करावी.
•  पेरणीच्या वेळेस बियाणे जास्त खोलवर पडल्यास व्यवस्थित उगवण होत नाही.

बियाण्याचे प्रमाण : सोयाबीन लागवडीसाठी हेक्टरी ६५ कि.ग्र बियाणे वापरावे (एकरी २६ किलो )

खते

शेणखत / कंपोस्ट खत :

सोयाबीन साठी हेक्टरी २० गाड्या (५ टन) शेणखत किंवा कंपोस्ट खत टाकून जमिनीत चांगले मिसळावे.

रासायनिक खते : 

• सोयाबीनला हेक्टरी ३०कि.ग्र नत्र+६० कि.ग्र स्फुरद + ३० कि.ग्र पालाश + २० कि.ग्र गंधक पेरणीच्या वेळेसच द्यावे. 
• पेरणी करतेवेळी खते हि बियाण्याच्या खालीच पडतील व त्यांचा बियाण्याशी सरळ संपर्क येणार नाही, याची काळजी घ्यावी. 
• गंधकाचा वापर सोयाबीनसाठी अत्यंत आवश्यक आहे. 
• त्याच प्रमाणे हेक्टरी २५ किलो झिंक सल्फेट आणि १०कि.ग्र बोरक्स द्यावे. 
• या पिकास नत्र,स्फुरद, पालाश, माग्नेशीअम, गंधक कॅल्शियम, मालीब्डेनम, बोरॉन, लोह, जस्त व मागनीज हि अन्नद्रव वाढीसाठी , फुलधरणेसाठी व शेंगात दाणे भरण्यासाठी आवश्यक असतात. 
• उन्हाळी हंगामात पाणी देण्यामध्ये खंड पडल्यास पोटशिअम नायट्रेटच्या दोन फवारण्या अनुक्रमे ३५ व्या व ५५ व्या दिवशी १०० ग्रम प्रती १०लिटर पाण्यामध्ये टाकून फवारणी करावी. 
• पेरणीनंतर नत्रयुक्त खतांचा वापर टाळावा तसेच माती परीक्षण अहवालानुसार रासायनिक खतांची मात्रा कमी जास्त करावी.
•  पिक २० ते २५ दिवसाचे असताना जर सूक्ष्म अन्नद्रव्यांच्या कमतरतेमुळे पिवळे पडल्यास मायक्रोला (ग्रेड-२) या सूक्ष्म अन्नद्रव्यांची ५० ते ७५ मिली प्रती १०लिटर पाण्यामध्ये फवारणी करावी. 
• पिक शेंगा लागण्याच्या अवस्थेत असताना १९:१९:१९ या लिक्विड रासायनिक खताची १००ग्रम प्रती १० लिटर पाण्यामध्ये टाकून फवारणी करावी तसेच शेंगा भरण्याच्या अवस्थेत असतांना ०:५२:३४ या लिक्विड रासायनिक खताची १०० ग्राम प्रती १० लिटर  पाण्यामध्ये टाकून फवारणी करावी. 

रासायनिक खते देण्यासाठी खालीलपैकी कोण त्याही एका पर्यायाचा वापर करता येईल.

प्रती हेक्टरी खते

१. युरिया (४० कि.ग्र)         + १०:२६:२६ (११५ कि.ग्र)                 + सिंगल सुपर फॉस्फेट (१८७.५कि.ग्र)

२. युरिया (६५कि.ग्र)         + सिंगल सुपर फॉस्फेट (३७५कि.ग्र)   + म्युरेट ऑफ पोटश (५० कि.ग्र)

३. १०:१५:१५ (२०० कि.ग्र) + सिंगल सुपर फॉस्फेट (१८७.५ कि.ग्र)

४. १८:१८:१० (१६६ कि.ग्र) + सिंगल सुपर फॉस्फेट (१८७.५ कि.ग्र) + म्युरेट ऑफ पोटश (२३:33 कि.ग्र)

आंतर मशागत :

1. पिक १५ ते २० दिवसाचे असताना पहिली कोळपणी
2. पिक ३० ते ३५  दिवसाचे असताना दुसरी कोळपणी
3. त्यानंतर एक खुरपणी (निंदणी) करून शेत तणविरहीत ठेवावे.
4. सोयाबीनला फुले लागल्यास कोळपणी करू नये. ( अन्यथा सोयाबीनच्या मुळा तुटून नुकसान होते.)

पाण्याचे नियोजन :

1. पेरणीच्या अगोदर तुषार सिंचनाने पाणी देवून पेरणी करावी.
2. तापमान कमी असल्यास उगवणीसाठी १० ते १२ दिवस लागू शकतात.
3. चांगल्या उगवणीसाठी पेरणीनंतर ५ दिवसांनी तुषार सिंचनाने हलके पाणी द्यावे.
4. पिक पेरणी ते काढणी या कालावधीत जमिनीच्या मगदुराप्रमाणे ८ ते १० पाणी पाळ्याची आवश्यकता आहे.
5. सोयाबीनमध्ये रोप, फुलोऱ्याची व शेंगा भरण्याची अवस्था या पाण्याच्या ताणास संवेदनशील असल्यामुळे या कालावधीत पाटाने पाणी द्यावे.

भेसळ काढणे

सोयाबीन पिकामध्ये झाडांची उंची,पानांचा आकार, झाडावरील लव, पान, खोड व फुलांचा रंग ई. लक्षणांनुसार भेसळ ओळखून नष्ट करावी.

पिक संरक्षण :

उन्हाळी सोयाबीन पिकावर तंबाखूवरील पाने खाणारी आळी, घाटेअळी, वाटण्यावरील शेंगा पोखरणारी अळी तसेच पांढरी माशी व तुडतुडे ई.किडींचा प्रादुर्भाव होण्याची शक्यता असते.

सदर किडींच्या नियंत्रणासाठी 

प्रोफेनोफॉस ५० ईसी (२० मिली)

             किंवा 

लंबडा सायहालोथ्रीन ४.९ सी.एस (६ मिली)

             किंवा 

थायमीथोक्झाम १२.६० % + लंबडा सायहालोथ्रीन ९.५ सी.एस (२.५  मिली) 

             किंवा 

क्लोरट्रानीलोप्रोल १८.५ एस सी (३ मिली) 

                           वरील पैकी एका कीटकनाशकाचा वापर करावा.

सदर कीटकनाशकांचे प्रमाण हे १० लिटर पाणी (साधा पंप) यासाठी असून पॉवर स्प्रे साठी कीटकनाशकाची मात्रा तीनपट करावी.

1. उन्हाळी सोयाबीन पिकावर रोगांचा प्रादुर्भाव फारसा होत नाही, परंतु "येलो व्हेन मोझोक" या विषाणू रोगाचा प्रादुर्भाव होण्याची शक्यता असते.
2. प्रादुर्भाव ग्रस्त झाडे आढळून आल्यास तीउपटून नष्ट करावी. 
3. पांढऱ्यामाशीचा प्रादुर्भाव वाढल्यास या रोगाचा प्रसार वेगाने होतो. त्यामुळे पांढऱ्या माशीचे नियंत्रण करणे आवश्यक आहे.
4. त्यासाठी थायमिथोक्झाम १२.६० % + लंबडा सायहालोथ्रीन ९.५ सी.एस (२.५  मिली) फवारावे.

काढणी व मळणी :

1. शेंगा पिवळ्या पडून पक्व होताच पिकाची काढणी करावी.
2. कापणी नंतर पिकाचे छोटे छोटे ढीग करून २-३ दिवस उन्हात चांगले वाळवून मळणी यंत्राची गती कमी करून मळणी करावी.
3. बियाण्याच्या बाह्य आवरणाला ईजा पोहचणार नाही याकडे लक्ष्य द्यावे.
4. बियाण्यातील आद्रतेचे प्रमाण १३ % पर्यंत असल्यास मळणी यंत्राच्या फेऱ्यांची गती ३००ते ४०० फेरे प्रती मिनिट करावी.
5. बियाण्यातील आद्रतेचे प्रमाण १४ % पर्यंत असल्यास मळणी यंत्राच्या फेऱ्यांची गती ४००ते ५०० फेरे प्रती मिनिट करावी.
6. उन्हाळी हंगामामध्ये तयार झालेल्या बियाण्याचा रंग पिवळसर हिरवट असतो.

साठवण :

1. मळणी नंतर बियाणे ताडपत्री / सिमेंटच्या खळ्यावर पातळ पसरवून घ्यावे.
2. बियाण्यातील आद्रतेचे प्रमाण १० ते १२ % पर्यंत आणावे.
3. बियाणे स्वच्छ करून पोत्यात साठवणूक करावी.
4. साठवणुकीचे ठिकाण थंड, ओलावारहित व हवेशीर असले पाहिजे.
5. साठवण करताना एकावर एक चार पेक्षा जास्त पोती ठेवू नये.

उत्पादन :

     उन्हाळी सोयाबीनचे एकरी ३ ते ५ क्विंटल पर्यत सरासरी उत्पादन येवू शकते.

टिप :

1. उन्हाळी सोयाबीनचे उत्पादन खरीप हंगामासारखे होत नाही.

1. दाण्याचा आकार लहान असतो.

1. उन्हाळी सोयाबीनचा हंगाम फक्त घरच्याघरी बिजोत्पादन करण्यासाठी चांगला आहे.

लेखक 

डॉ. एस.पी.म्हेत्रे - ७५८८१५६२१०

(प्रभारी अधिकारी, सोयाबीन संशोधन योजना, वनामकृवि, परभणी)

डॉ.आर.एस.जाधव - 

(सहाय्यक प्राध्यापक, (कीटकशास्त्र ), सोयाबीन संशोधन योजना, वनामकृवि, परभणी)

श्री व्ही.आर.घुगे - ७५८८१५६२१३

(सहाय्यक प्राध्यापक, (कीटकशास्त्र ), सोयाबीन संशोधन योजना, वनामकृवि, परभणी)

                                     

==============================================================

   टीम - प्राकृत फूड्स 

महाराष्ट्र शासनातर्फे राबवण्यात येणाऱ्या योजना व दैनंदिन शेतीविषयक निघणारे परिपत्रके, शेतकऱ्यांन संबंधित घेतले जाणारे निर्णय थेट शेतकऱ्यांच्या व्हॉट्सऍप वर उपलब्ध करुन देण्याचे ठरवले आहे.

आमच्या व्हॉट्सऍप गृपवर सहभागी होण्यासाठी खालील लिंक वर आपली माहिती पाठवा.

https://wa.me/message/LHK22JQ7S6CXI1

 धन्यवाद.....